Ziemniak

Ochrona ziemniaka - podsumowanie sezonu 2007

W 2007 roku po posadzeniu ziemniaków w większości rejonów kraju utrzymywała się sucha i ciepła pogoda. Lokalnie przelotne deszcze występowały od drugiej dekady maja. Nadal utrzymywały się jednak wysokie temperatury powodując w wielu rejonach suszę. Upały i przelotne, często burzowe deszcze, trwały prawie do końca czerwca. Od początku lipca nastąpiło znaczne ochłodzenie i występowały obfite deszcze. Podobny przebieg pogody utrzymywał się przez cały lipiec. W pierwszych dwóch dekadach sierpnia na północy kraju było chłodno i padały przelotne deszcze. Na południu i południowym zachodzie zaś panowały wysokie temperatury i występowały burzowe deszcze. W końcu tego miesiąca temperatura we wszystkich rejonach uległa znacznemu obniżeniu. Utrzymujące się opady deszczu we wrześniu i w październiku w wielu dużych gospodarstwach bardzo utrudniały zbiór kombajnowy ziemniaków. Biorąc pod uwagę plony, większość rolników określała ten rok jak przeciętny lub udany.

Wysokie temperatury w pierwszym okresie wegetacji ziemniaków przyczyniły się do silniejszego rozwoju takich ciepłolubnych gatunków szkodników jak gąsienice sówkowatych oraz stonka ziemniaczana. Sprzyjały również infekcji roślin przez wirusy, zwłaszcza wirus Y^NTN, powodujący objawy na bulwach. Niskie temperatury i opady deszczu w drugim okresie rozwoju ziemniaków przyczyniły się natomiast do klęskowego wystąpienia zarazy ziemniaka i lokalnie alternariozy.

 

ZARAZA ZIEMNIAKA

(Place silnie porażonych roślin)

Spośród chorób ziemniaka, zaraza ziemniaka powodowana przez grzyb Phytophthora infestans była chorobą o największym praktycznym znaczeniu w 2007 roku. Pierwsze objawy tej choroby odnotowano już w końcu pierwszej dekady czerwca. Chore rośliny znaleziono na stercie odpadowej ziemniaków. W większości rejonów pierwsze symptomy, zarówno zarazy liściowej jak i łodygowej, widoczne były w ostatniej dekadzie tego miesiąca. Sprzyjające warunki do rozwoju choroby (niskie temperatury i opady) przyczyniły się do jej szybkiego rozwoju, zwłaszcza na plantacjach niechronionych. Już na początku lipca widoczne były place silnie porażonych przez zarazę roślin. W połowie omawianego miesiąca na małych, niechronionych plantacjach, w ogródkach i na działkach większość roślin była już zniszczona przez patogena. W późniejszym okresie, z uwagi na ogromną presję zarazy, również na chronionych plantacjach odmian późniejszych widoczne były place porażonych roślin.

W omawianym sezonie wegetacyjnym w gospodarstwach uprawiających ziemniaki jakościowe tj. przeznaczone na chipsy, frytki oraz jadalne dla dużych odbiorców, prowadzono bardzo intensywną ochronę. Wykonano, w zależności od odmiany, od 6 do nawet 15 zabiegów. Część rolników zaczynała zabiegi wcześniej (profilaktycznie), gdy rośliny były w okresie pełni wschodów. Do tych pierwszych zabiegów stosowano fungicydy kontaktowe. Dopiero potem tj. w okresie intensywnego wzrostu roślin, wykorzystano fungicydy o działaniu wgłębnym lub systemicznym np. Ridomil Gold MZ 68 WG (metalaksyl M + mankozeb). Druga grupa rolników rozpoczynała zabiegi później, kiedy rośliny były większe, a w okolicy stwierdzono obecność zarazy na najwcześniejszych odmianach lub pod okrywami. W tym przypadku do pierwszych zabiegów zastosowano głównie preparaty systemiczne. Po okresie intensywnego przyrostu naci obie grupy rolników stosowały fungicydy kontaktowe. W przypadku przewidywanego magazynowania bulw używano w tym okresie preparaty zapobiegające ich porażeniu, głównie Altima 500 SC (fluazinam).

W przypadku ziemniaków skrobiowych, w zależności od rejonu, wykonano od 3 do 5 zabiegów przeciwko zarazie. Należy wyjaśnić, że ta mniejsza liczba zabiegów wynika z większej, naturalnej odporności na zarazę odmian skrobiowych oraz braku przechowywania bulw przez rolników. Pierwsze zabiegi rozpoczynano w okresie intensywnego wzrostu naci wykorzystując najczęściej fungicydy o działaniu systemicznym. Jednym z powszechnie stosowanych z tej grupy preparatem w ochronie ziemniaków skrobiowych był Ridomil Gold MZ 68 WG. W programie ochrony ziemniaków skrobiowych kolejny zabieg zwykle wykonywano preparatami o działaniu systemicznym lub wgłębnym, a ostatni preparatami kontaktowymi. Niestety rolnicy w tym sezonie nie przewidzieli potrzeby stosowania większej liczby zabiegów niż zwykle. Zwłaszcza chroniąc odmiany średnio późne i późne, z uwagi na dużą presję zarazy, potrzeba była wykonania większej liczby zabiegów. Dlatego też na wielu plantacjach ziemniaków skrobiowych nać została przedwcześnie zniszczona, co w efekcie skutkowało niższym plonem oraz niższą zawartością skrobi. Kolejny raz okazuje się, że również odmiany skrobiowe należy intensywniej chronić przed zarazą niż to było wykonywane jeszcze kilka lub kilkanaście lat wcześniej.

 

ALTERNARIOZA (SUCHA PLAMISTOŚĆ)

(Porażony liść)

Sprawcami tej choroby są grzyby Alternaria solani i A. alternata. Najlepsze warunki do ich rozwoju występują w okresie suszy przerywanej występowaniem minimalnych opadów deszczu, mgieł lub rosy. W pierwszej kolejności atakowane są osłabione rośliny bądź ich części. Grzyb zimuje w glebie na resztkach roślinnych. Pojawiające się na wiosnę zarodniki są przenoszone na nowe plantacje przez wiatr. Mogą one infekować liście ziemniaka w różnych stadiach rozwojowych. W naszym kraju pierwsze objawy na najstarszych liściach pojawiają się w drugiej bądź trzeciej dekadzie czerwca. Są to różnej wielkości (od kilku milimetrów do 2 cm) ciemne lub ciemnobrunatne nekrotyczne plamy. Wielkość plam jest bardzo często charakterystyczna dla odmiany ziemniaka. Plamy mogą być okrągłe lub kanciaste z widocznymi na powierzchni koncentrycznymi kręgami przypominającymi tarczę strzelniczą. Często otoczone są one żółtą obwódką. Silnie porażone liście (z dużą ilością plam) żółkną, potem brązowieją i zasychają. Bulwy są bardzo rzadko porażane przez omawiane grzyby. Na ich powierzchni widoczne są suche, lekko wgłębione, ciemnobrunatne plamy. Miąższ pod plamami ma sinawe zabarwienie.

W omawianym sezonie wegetacyjnym bardzo silne objawy alternariozy wystąpiły lokalnie na niektórych odmianach zagranicznych ziemniaków później niż zwykle tj. w drugiej połowie lipca i w sierpniu. Rolnicy nazywają tę chorobę „późna alternarioza". W praktyce obserwuje się duże zróżnicowanie w podatności odmian na tę chorobę. Jednym z najbardziej skutecznych preparatów zapobiegających infekcji powodowanych przez Alternaria solani i A. alternata jest Bravo 500 SC (chlorotalonil) lub Bravo Plus 500 SC (chlorotalonil + cynk).

 

GĄSIENICE SÓWKOWATYCH

(Larwy sówkowatych)

Do najczęściej występujących na ziemniakach gąsienic motyli z rodziny sówkowatych zaliczyć należy błyszczkę jarzynówkę oraz piętnówki. W latach ubiegłych te wielożerne owady w większym nasileniu pojawiały się rzadko lub tylko lokalnie, stąd z reguły nie powodowały istotnych szkód w uprawach rolniczych. Przypuszcza się, że jedną z przyczyn wzrostu nasilenia występowania błyszczki oraz piętnówek są zmiany klimatyczne. Ciepłe, suche wiosny oraz ciepłe lata sprzyjają rozwojowi tych fitofagów. Również uproszczenia w uprawie (monokultury, spłycona uprawa roli lub nawet jej zaniechanie), wpływają korzystnie na rozwój omawianych gatunków. Z uwagi na małą znajomość tych owadów przez rolników przedstawimy dokładniej ich rozwój i szkodliwość na ziemniaku.

 

 

 

Błyszczka jarzynówka (Autographa gamma L.) - jest motylem nocnym ciemnobrunatno ubarwionym, posiada na przednich skrzydłach charakterystyczny złocisty rysunek w kształcie greckiej litery gamma. Rozpiętość skrzydeł wynosi około 45 mm. Dorosłe gąsienice, długości około 32 mm, mają tył ciała szerszy, barwę zieloną lub zielonożółtą, a po bokach bladożółte pasy. Na stronie grzbietowej zauważyć można drobne kolce umieszczone na brodawkach. Obecność tylko trzech par odnóży odwłokowych powoduje, że poruszają się one wyginając ciało, inaczej niż pozostałe gąsienice z tej rodziny.

Owad zimuje w różnym stadium rozwojowym, najczęściej jednak w stadium gąsienicy. Gąsienice można spotkać na plantacjach przez długi okres tj. od końca czerwca do połowy sierpnia. W ciągu roku rozwijają się 2 lub 3 pokolenia tego szkodnika. Płodność samic może wynosić nawet 1000 jaj składanych na dolnej stronie liści różnych roślin. Ich rozwój trwa około 10 dni, po czym wylęgają się gąsienice, które linieją cztery razy. Przepoczwarczenie ma miejsce w kokonach, najczęściej na tej samej roślinie, na której żerowała gąsienica. Okres rozwoju jednego pokolenia trwa około 5-6 tygodni.

Gąsienice błyszczki są wielożerne i żerują zwykle pojedynczo. Na ziemniaku najmłodsze z nich zeskrobują miękisz, starsze dziurawią liście i przy masowym wystąpieniu powodują gołożery, pozostawiając tylko grubsze nerwy. Prowadzi to do ograniczenia powierzchni asymilacyjnej rośliny, a w konsekwencji do zahamowania wzrostu i spadku plonu. W wielu rejonach kraju największą liczebność gąsienic, a tym samym największe uszkodzenia, obserwowano na ziemniakach w drugiej połowie czerwca i w lipcu.

Piętnówki - do tej grupy motyli z rodziny sówkowatych należy wiele ważnych szkodników roślin. Osobniki dorosłe prowadzą nocny tryb życia, a w dzień kryją się w różnych zakamarkach. Zabarwienie ich skrzydeł jest ciemne. Gąsienice są grube i bardzo żarłoczne. Do najważniejszych piętnówek, które w naszym kraju mogą wyrządzać poważne szkody należą: piętnówka brukiewka, p. zmienna, p. grochówka oraz piętnówka kapustnica. Motyle tego ostatniego gatunku mają rozpiętość skrzydeł do 45 mm. Skrzydła są ciemnobrunatne, z wyraźnym rysunkiem w kształcie litery "W" na przednich skrzydłach. Gąsienice tuż po wylęgu są jasnożółte, później ich zabarwienie się zmienia na zielonkawy do brunatnego. Posiadają również jaśniejszą, popielatą pręgę wzdłuż ciała. Zaniepokojone gąsienice zwijają się spiralnie.

Zimują poczwarki w kokonach w glebie. Po przepoczwarczeniu, zwykle na przełomie maja i czerwca, pojawiają się motyle, które składają jaja pojedynczo lub w małych złożach na różnych roślinach zielnych, w tym również na ziemniakach. Gąsienice tego pokolenia żerują do połowy lipca. Pod koniec lipca pojawia się motyle drugiego pokolenia, które składają jaja głównie na roślinach krzyżowych. Tam też odbywa się dalszy rozwój owadów.

W 2007 roku gąsienice piętnówek wraz z gąsienicami błyszczki jarzynówki żerowały bardzo licznie na ziemniakach. Wygryzały one początkowo małe otworki w liściach. W miarę wzrostu owadów otworki stawały się coraz większe. W skrajnych przypadkach na liściach pozostawały tylko najgrubsze nerwy. Gąsienice wydalają również bardzo dużo odchodów. W ciągu dnia nie są one widoczne, gdyż występują pod liśćmi, najczęściej w dolnej części roślin. Dopiero podniesienie naci wskazywało na sprawców uszkodzeń.

Do profilaktycznych metod pozwalających ograniczyć liczebność gąsienic sówkowatych (błyszczka jarzynówka, piętnóweki) należy zaliczyć niszczenie kwitnących chwastów w pobliżu plantacji. Kwitnące chwasty stanowią, bowiem pokarm dla motyli (nektar, pyłek). Im więcej chwastów tym większa płodność samic. Ważne są również prawidłowo wykonane zabiegi uprawowe, a szczególnie orki, niszczące larwy i poczwarki. W omawianym roku, na wielu plantacjach, gąsienice sówkowatych występowały tak licznie, że potrzeba była ich chemicznego zwalczania. Niestety w naszym kraju brak jest opracowanych progów zagrożenia dla tych szkodników. Brak jest również zarejestrowanych środków ochrony roślin do ich zwalczania na ziemniaku.

 

STONKA ZIEMNIACZANA

(Żerujące larwy stonki)

Żerujące larwy stonki ziemniaczanej

Zimujące chrząszcze stonki ziemniaczanej (Leptinotarsa decemlineata L.) pojawiły się na plantacjach ziemniaków, w najcieplejszych rejonach naszego kraju, już w drugiej dekadzie maja. Upalna pogoda w maju przyśpieszyła rozwój tych ciepłolubnych owadów. Zaraz po wyjściu z gleby owady dorosłe rozpoczęły żerowanie na młodych roślinach a następnie kopulację. W połowie trzeciej dekady maja na wczesnych ziemniakach widoczne były już złoża jaj a nawet najmłodsze larwy tj. stadium L1 i L2. Młode larwy przechodziły na wierzchołki roślin i tam żerowały na najmłodszych liściach. W końcu maja na wczesnych, podkiełkowanych ziemniakach rosnących w ogródkach przydomowych stwierdzono pierwsze, najstarsze oraz najbardziej żarłoczne larwy (L4). Tak wczesnego pojawu larw L4 nie odnotowywano jeszcze na Dolnym Śląsku i Opolszczyźnie. Na wielkoobszarowych plantacjach, z uwagi na późniejsze wschody roślin rozwój stonki był wolniejszy. W końcu maja nadal obserwowano liczne kopulujące chrząszcze, złoża jaj i młode larwy. Utrzymujące się wysokie temperatury spowodowały, że już w drugiej dekadzie czerwca na większości plantacji pojawiły się liczne larwy L4, chociaż nadal widoczne były pojedyncze złoża jaj i pozostałe stadia rozwojowe stonki. Na niechronionych plantacjach obserwowano gołożery. Najstarsze larwy stonki zaczęły masowo schodzić do gleby w ostatniej dekadzie czerwca. Ulewne deszcze i spadek temperatury, które wystąpiły w pierwszej połowie lipca zahamowały rozwój stonki w glebie. Pierwsze chrząszcze letnie zaczęły pojawiać się na plantacjach na początku drugiej połowy lipca, a w większych ilościach w końcu tego miesiąca. Samice po krótkim okresie żerowania zaczęły składać jaja dając początek drugiemu pokoleniu. W pierwszej połowie sierpnia obserwowano nadal samice składające jaja, złoża jaj oraz larwy od L1 do L3. Należy wyjaśnić, że w drugiej połowie lipca omawianego roku na plantacjach niechronionych lub słabo chronionych przeciwko zarazie rośliny zostały całkowicie zniszczone przez Phytophthora infestans. Natomiast na wielu plantacjach produkcyjnych, dobrze chronionych przed zarazą, stonka była zwalczana a nać często już w połowie sierpnia została chemicznie zniszczona. Wylatujące chrząszcze letnie bardzo często nie miały, zatem ani pokarmu ani miejsca do składania jaj. Dlatego też mimo dobrych warunków termicznych rozwój stonki w sierpniu został zahamowany. Z uwagi na brak pokarmu stonka w 2007 roku wytworzyła tylko jedno pełne i częściowo drugie pokolenie. Można zatem sądzić, że liczba wylatujących na wiosnę 2008 roku chrząszczy będzie niewielka. Na północy naszego kraju, z uwagi na niższe temperatury stonka rozmnażała się znacznie wolniej.

W większości gospodarstw towarowych do zwalczania stonki stosowano insektycydy z grupy neonikotynoidów. Wysokie temperatury oraz przekonanie, że preparaty z tych grup wykazują długie działanie na szkodnika decydowały o takim doborze środków. Do bardzo często wykorzystywanych preparatów należała Actara 25 WG (tiametoksam). W omawianym sezonie jeden zabieg tym preparatem wystarczył do ograniczenia rozwoju stonki. W niektórych gospodarstwach, zwłaszcza w cieplejszych rejonach naszego kraju, powtarzano zabiegi, często jednak tylko na wybranych polach lub częściach pól.

CHOROBA PIERŚCIENIOWYCH NEKROZ BULW

(Pierścieniowe nekrozy na bulwach)

Choroba pierścieniowych nekroz bulw stała się nowym problemem w ochronie ziemniaka. Patogenem, który powoduje wystąpienie tej choroby jest przenoszony przez mszyce izolat wirusa Y ziemniaka - PVY^NTN (necrotic tuber necrosis). Dotychczas choroby wirusowe powodowały objawy głównie na nadziemnych częściach ziemniaka. W przypadku tej choroby objawy pojawiają się również na bulwach. Są to w początkowym okresie różowe zarysy pierścieni na skórce. Później zmieniają się one w nieregularne wybrzuszenia przybierając formę mniej lub bardziej regularnych brązowych pierścieni. Stopniowo w czasie przechowywania następuje nekrotyzacja tkanek zmieniając kolor na czarny i powodując wgłębienia oraz zapadanie się skórki. Nekrozy nie są zbyt głębokie, obejmują one korę zewnętrzną bulwy.

Nekrotyczne pierścienie na bulwach spowodowane przez wirusa Y ziemniaka - PVYNTN

Na niektórych odmianach nekroza obejmuje również oczka bulw w konsekwencji bulwy takie tracą zdolność kiełkowania. Porażona przez wirusa bulwa ma zmienną zawartość cukrów redukujących w miąższu. Dlatego w czasie jej przerobu na czipsy czy frytki jest problem z uzyskaniem odpowiedniej jakości produktu. Choroba ta nie tylko, zatem obniża wielkość plonu ale również przydatność takich bulw do przetwórstwa i do rozmnożeń.

Coraz częstsze przypadki porażenia ziemniaków przez chorobę pierścieniowych nekroz bulw związane są ze zmianą populacji szczepów wirusa Y na bardziej agresywne. W warunkach polowych porażane są głównie odmiany wykazujące największą wrażliwość na tego wirusa, czyli głównie odmiany zagraniczne. W obecnym sezonie, na niektórych odmianach, nawet 50% bulw w okresie zbioru wykazywało objawy tej choroby. Również ocieplenie klimatu sprzyja infekcji oraz rozwojowi tej choroby.

Wirus Y jest wirusem nietrwałym czyli przenoszonym na kłujce mszyc. Do najważniejszych jego wektorów należy zaliczyć: mszycę brzoskwiniową (Myzus persicae Sulz.), szakłakowo-ziemniaczaną (Aphis nasturtii Kalt.) i kruszynowo-ziemniaczaną (A. frangulae Kalt.). Do zwalczania mszyc na ziemniaku zarejestrowanych jest wiele insektycydów, w tym również preparaty Karate Zeon 050 CS (lambda-cyhalotryna) oraz Pirimor 500 WG (pirymikarb). Z uwagi jednak na sposób przenoszenia wirusa nie zawsze jesteśmy w stanie skutecznie ochronić rośliny przed chorobą pierścieniowych nekroz bulw poprzez zwalczanie ich przenosicieli czyli mszyc. W celu zwiększenia skuteczności ochrony ziemniaka przed tym wirusem zaleca się dodatkowo opryskiwanie roślin olejem mineralnym.